श्री रुद्रम् (नमकम्)

कृष्ण यजुर्वेद • तैत्तिरीय संहिता • चतुर्थ काण्ड • पंचम प्रपाठक

श्री रुद्रम् (नमकम्) – प्रमुख 11 अनुवाक पाठ एवं भावार्थ

श्री रुद्रम् वेदों का हृदय माना जाता है। इसमें भगवान शिव (रुद्र) के सौम्य एवं रौद्र दोनों रूपों को नमन किया गया है। रुद्राभिषेक एवं शिव आराधना में नमकम् का पाठ समस्त पापों, भयों एवं बाधाओं को शांत करने वाला परम कल्याणकारी स्तोत्र है।

विवरणशास्त्रीय जानकारी
वेद व शाखाकृष्ण यजुर्वेद (तैत्तिरीय संहिता)
देवता व ऋषिभगवान श्री रुद्र (शिव) • आग्नेय ऋषि
संरचना11 अनुवाक (Anuvakas)
मुख्य लाभपापमुक्ति, शांति, ग्रहदोष निवारण व मोक्ष
🔊 संपूर्ण श्री रुद्रम् (नमकम्) श्रवण 11 अनुवाकों का पाठ और भावार्थ सुनें
कोई अनुवाक या मंत्र नहीं मिला। कृपया दूसरा शब्द खोजें।
प्रथम अनुवाक
ॐ नमो॒ भग॑वते रुद्राय॑॥
नम॑स्ते रुद्र म॒न्यव॑ उ॒तोत॒ इष॑वे॒ नमः॑।
नम॑स्ते अस्तु॒ धन्व॑ने बा॒हुभ्या॑मु॒त ते॒ नमः॑॥
या त॒ इषुः॑ शि॒वत॑मा शि॒वं ब॒भूव॑ ते॒ धनुः॑।
शि॒वा श॑र॒व्या॑ या तव॒ तया॑ नो रुद्र मृडय॥
सरल पाठ: ॐ नमो भगवते रुद्राय। नमस्ते रुद्र मन्यव उतोत इषवे नमः। नमस्ते अस्तु धन्वने बाहुभ्यामुत ते नमः। या त इषुः शिवतमा शिवं बभूव ते धनुः। शिवा शरव्या या तव तया नो रुद्र मृडय॥
भावार्थ: हे भगवान रुद्र! आपके क्रोध को हमारा नमस्कार है। आपके तीक्ष्ण बाण, विशाल धनुष और दोनों शक्तिशाली भुजाओं को हमारा सादर प्रणाम। हे प्रभु! आपका जो बाण और धनुष अत्यंत शांत और कल्याणकारी है, उसी कृपा दृष्टि से आप हमें सुखी और अभय कीजिए।
द्वितीय अनुवाक
नमो॒ हिर॑ण्यबाहवे सेना॒न्ये॑ दि॒शां च॒ पत॑ये॒ नमो॒
नमो॑ वृ॒क्षेभ्यो॒ हरि॑केशेभ्यः पशू॒नां पत॑ये॒ नमो॒
नमः॑ स॒स्पिञ्ज॑राय॒ त्विषी॑मते पथी॒नां पत॑ये॒ नमो॒
नमो॑ बभ्लु॒शाय॑ विव्या॒धिनेऽन्ना॑नां॒ पत॑ये॒ नमः॑॥
सरल पाठ: नमो हिरण्यबाहवे सेनान्ये दिशां च पतये नमो नमो वृक्षेभ्यो हरिकेशेभ्यः पशूनां पतये नमो नमः सस्पिञ्जराय त्विषीमते पथीनां पतये नमो नमो बभ्लुशाय विव्याधिनेऽन्नानां पतये नमः॥
भावार्थ: सुवर्ण के समान कांतिमान भुजाओं वाले, समस्त सेनाओं के नायक और समस्त दिशाओं के स्वामी भगवान रुद्र को नमस्कार। हरे-भरे वृक्षों के रूप में विराजमान, समस्त जीवों व पशुओं के रक्षक, मार्गों के स्वामी और अन्न के स्वामी प्रभु रुद्र को बारम्बार प्रणाम।
तृतीय अनुवाक
नमः॑ सह॒माना॑य निव्या॒धिन॑ आव्या॒धिनी॑नां॒ पत॑ये॒ नमो॒
नमः॑ ककु॒भाय॑ निष॒ङ्गिणे᳚ स्ते॒नानां॒ पत॑ये॒ नमो॒
नमो॑ निचे॒रवे॑ परिच॒रायार॑ण्यानां॒ पत॑ये॒ नमो॒
नमः॑ सृका॒विभ्यो॒ जिघाग्ं॑सद्भ्यो मुष्ण॒तां पत॑ये॒ नमः॑॥
सरल पाठ: नमः सहमानाय निव्याधिन आव्याधिनीनां पतये नमो नमः ककुभाय निषङ्गिणे स्तेनानां पतये नमो नमो निचेरवे परिचरायारण्यानां पतये नमो नमः सृकाविभ्यो जिघांसद्भ्यो मुष्णतां पतये नमः॥
भावार्थ: शत्रुओं का दमन करने वाले, अजेय वीर, सर्वव्यापक प्रभु को नमन। जो वनों, पर्वतों और चराचर जगत के गुप्त और प्रकट सभी रूपों में स्थित होकर सृष्टि का संचालन करते हैं, उन सर्वांतर्यामी रुद्र को हमारा प्रणाम।
चतुर्थ अनुवाक
नम॑ आस॒न्दीभ्य॑श्चम॒सेभ्य॑श्च वो॒ नमो॒
नमः॒ शिल्पि॑भ्यस्तक्षभ्य॑श्च वो॒ नमो॒
नमः॑ कुला॒लेभ्यः॑ क॒र्मारे᳚भ्यश्च वो॒ नमो॒
नमः॑ पु॒ञ्जिष्टे᳚भ्यो निषा॒देभ्य॑श्च वो॒ नमः॑॥
सरल पाठ: नम आसन्दीभ्यश्चमसेभ्यश्च वो नमो नमः शिल्पिभ्यस्तक्षभ्यश्च वो नमो नमः कुलालेभ्यः कर्मारेभ्यश्च वो नमो नमः पुञ्जिष्टेभ्यो निषादेभ्यश्च वो नमः॥
भावार्थ: शिल्पकारों, बढ़ई, कुम्हार, लोहार और कठिन परिश्रम करने वाले सभी कर्मयोगियों के रूप में विराजमान परमात्मा रुद्र को नमस्कार। प्रभु हर साधारण और असाधारण कर्म में साक्षात् उपस्थित हैं।
पंचम अनुवाक
नमो॑ भ॒वाय॑ च रु॒द्राय॑ च॒
नमः॑ श॒र्वाय॑ च पशुप॑तये च॒
नमो॒ नील॑ग्रीवाय च शिति॒कण्ठा॑य च॒
नमः॑ कप॒र्दिने॑ च॒ व्यु॑प्तकेशाय च॒
नमः॑ सहस्रा॒क्षाय॑ च श॒तध॑न्वने च॒ नमः॑॥
सरल पाठ: नमो भवाय च रुद्राय च नमः शर्वाय च पशुपतये च नमो नीलग्रीवाय च शितिकण्ठाय च नमः कपर्दिने च व्युप्तकेशाय च नमः सहस्राक्षाय च शतधन्वने च नमः॥
भावार्थ: उत्पत्ति करने वाले ‘भव’ और दुखों का संहार करने वाले ‘रुद्र’ को नमन। समस्त जीवों के स्वामी ‘पशुपति’, विषपान से नीले कंठ वाले ‘नीलग्रीव’, जटाधारी, सहस्र नेत्रों और अनंत धनुष धारण करने वाले परमेश्वर को नमस्कार।
षष्ठ अनुवाक
नमः॒ शम्भ॑वे च मयो॒भवे॑ च॒
नमः॑ शंक॒राय॑ च मयस्क॒राय॑ च॒
नमः॑ शि॒वाय॑ च शि॒वत॑राय च॒॥
सरल पाठ: नमः शम्भवे च मयोभवे च नमः शंकराय च मयस्कराय च नमः शिवाय च शिवतराय च॥
भावार्थ: भौतिक और आत्मिक आनंद के मूल ‘शम्भु’ को नमस्कार। सांसारिक सुख देने वाले ‘शंकर’ और परम शांति प्रदान करने वाले ‘मयस्कर’ को नमस्कार। जो स्वयं मंगलस्वरूप ‘शिव’ हैं और अत्यंत कल्याणकारी ‘शिवतर’ हैं, उन्हें कोटि-कोटि प्रणाम।
सप्तम अनुवाक
नमो॒ दुन्दु॑भ्याय चाहन॒न्या॑य च॒
नमो॑ धृ॒ष्णवे॑ च प्रमृ॒शाय॑ च॒
नमो॑ दू॒ताय॑ च प्रहि॑ताय च॒
नमो॑ निष॒ङ्गिणे॑ चेषुधि॒मते॑ च॒॥
सरल पाठ: नमो दुन्दुभ्याय चाहनन्याय च नमो धृष्णवे च प्रमृशाय च नमो दूताय च प्रहिताय च नमो निषङ्गिणे चेषुधिमते च॥
भावार्थ: युद्ध की दुन्दुभि और नाद में गूंजने वाले, साहसी, दूत रूप में संदेशवाहक, और तरकस व बाणों से सुसज्जित रहने वाले रक्षक भगवान रुद्र को हमारा प्रणाम।
अष्टम अनुवाक
नमः॑ सो॒माय॑ च रु॒द्राय॑ च॒
नम॑स्ता॒म्राय॑ चारु॒णाय॑ च॒
नमः॑ श॒ङ्गाय॑ च पशुप॑तये च॒
नम॑ उ॒ग्राय॑ च भी॒माय॑ च॒
नमो॑ अग्रेव॒धाय॑ च दूरेव॒धाय॑ च॒॥
सरल पाठ: नमः सोमाय च रुद्राय च नमस्ताम्राय चारुणाय च नमः शङ्गाय च पशुपतये च नम उग्राय च भीमाय च नमो अग्रेवधाय च दूरेवधाय च॥
भावार्थ: उमा सहित ‘सोम’ और संहारक ‘रुद्र’ को प्रणाम। प्रातःकालीन सूर्य के समान ताम्र और अरुण वर्ण वाले, दुष्टों के लिए उग्र व भीषण, और भक्तों के लिए सुख के सागर पशुपतिनाथ को नमस्कार।
नवम अनुवाक
नम॑ इरि॒ण्या॑य च प्रप॒थ्या॑य च॒
नमः॑ किग्ंशि॒लाय॑ च क्षय॑णाय च॒
नमः॑ कप॒र्दिने॑ च पुल॒स्तये॑ च॒
नमो॒ गोष्ठ्या॑य च गृ॒ह्या॑य च॒॥
सरल पाठ: नम इरिण्याय च प्रपथ्याय च नमः किंशिलाय च क्षयणाय च नमः कपर्दिने च पुलस्तये च नमो गोष्ठ्याय च गृह्याय च॥
भावार्थ: ऊसर भूमि, राजमार्गों, पत्थरों, जलधाराओं, गौशालाओं और गृहस्थी के प्रत्येक स्थान में व्याप्त प्रभु रुद्र को नमन। प्रकृति के कण-कण में आपका ही वास है।
दशम अनुवाक
द्रापे॒ अन्ध॑सस्पते॒ दरि॑द्र॒न्नील॑लोहित।
ए॒षां पुरु॑षाणामे॒षां प॑शू॒नां मा भेर्माऽरो॒ मो ए॑षां॒ किंच॒नाम॑मत्॥
या ते॑ रुद्र शि॒वा त॒नूः शि॒वा वि॒श्वाह॑भेषजी।
शि॒वा रु॒द्रस्य॑ भेष॒जी तया॑ नो मृड जी॒वसे᳚॥
सरल पाठ: द्रापे अन्धसस्पते दरिद्रन्नीललोहित। एषां पुरुषाणामेषां पशूनां मा भेर्माऽरो मो एषां किंचनाममत्। या ते रुद्र शिवा तनूः शिवा विश्वाहभेषजी। शिवा रुद्रस्य भेषजी तया नो मृड जीवसे॥
भावार्थ: हे नीललोहित! हे अन्न और औषधियों के स्वामी! हमारे परिजनों और पशुओं को किसी प्रकार का भय या रोग न हो। हे रुद्र! आपका जो अत्यंत शांत, कल्याणकारी और संपूर्ण रोगों की महा-औषधि स्वरूप रूप है, उस स्वरूप से हमें दीर्घायु और आरोग्य प्रदान कीजिए।
एकादश अनुवाक
स॒हस्रा॑णि सहस्र॒शो ये रु॒द्रा अधि॒ भूम्या᳚म्।
तेषाग्ं॑ सहस्रयोज॒नेऽव॒धन्वा॑नि तन्मसि॥
अ॒स्मिन्म॑ह॒त्य॑र्ण॒वे᳚ऽन्तरि॑क्षे भ॒वा अधि॑।
नील॑ग्रीवाः शिति॒कण्ठाः᳚ श॒र्वा अ॒धः क्ष॑माच॒राः॥
ॐ नमो भगवते रुद्राय विष्णवे मृत्योर्मे पाहि॥
सरल पाठ: सहस्राणि सहस्रशो ये रुद्रा अधि भूम्याम्। तेषां सहस्रयोजनेऽवधन्वानि तन्मसि। अस्मिन्महत्यर्णवेऽन्तरिक्षे भवा अधि। नीलग्रीवाः शितिकण्ठाः शर्वा अधः क्षमाचराः। ॐ नमो भगवते रुद्राय विष्णवे मृत्योर्मे पाहि॥
भावार्थ: इस संपूर्ण पृथ्वी, अंतरिक्ष और महासागर में हजारों-हजारों रूपों में जो रुद्र गण व्याप्त हैं, हम उनके धनुषों की प्रत्यंचा को शांत करते हुए उन्हें प्रणाम करते हैं। हे भगवान रुद्र! आप सर्वव्यापक हैं, अकाल मृत्यु और समस्त भयों से हमारी रक्षा कीजिए।

🔱 श्री रुद्रम् (नमकम्) पाठ का महत्व एवं नियम

  • रुद्राभिषेक में प्रयोग: शिवलिंग पर जल, दूध या पंचामृत की धारा अर्पित करते समय नमकम् के इन 11 अनुवाकों का पाठ करना सर्वश्रेष्ठ माना गया है।
  • पाप एवं भय निवारण: यजुर्वेद के अनुसार इस पाठ के श्रवण मात्र से मानसिक अशांति, भय, अज्ञात संकट और ग्रह जनित दोष शांत होते हैं।
  • सर्वोत्तम समय: प्रदोष काल, सोमवार, मासिक शिवरात्रि अथवा महाशिवरात्रि पर इसका पाठ अनंत गुना फलदायी होता है।

श्री रुद्रम् (नमकम्) के पाठ और श्रवण

  • श्री रुद्रम् (नमकम्) का पाठ सोमवार, प्रदोष काल (सूर्यास्त का समय), मासिक शिवरात्रि या प्रातः ब्रह्ममुहूर्त में करना सर्वाधिक फलदायी माना जाता है।
  • स्नान के बाद स्वच्छ वस्त्र धारण कर पूर्व या उत्तर दिशा की ओर मुख करके आसन पर बैठें।
  • किसी भी विघ्न के निवारण के लिए पाठ से पहले श्री गणपति स्तुति (“गणानां त्वा गणपतिं हवामहे…”) का उच्चारण करें और हाथ में जल लेकर अपना संकल्प (आरोग्य, ग्रह शांति या मनोकामना) लें।
  • शिवलिंग पर शुद्ध जल, कच्चा दूध, दही, शहद या पंचामृत की धारा अर्पित करते हुए 11 अनुवाकों का सस्वर पाठ करें। इसे ही रुद्राभिषेक कहा जाता है।
  • यदि स्वयं वैदिक स्वरों के साथ उच्चारण करने में कठिनाई हो, तो शांत चित्त से प्रामाणिक वैदिक पाठ का श्रवण करें और अंत में 11 बार ‘ॐ नमः शिवाय‘ का मानसिक जप करें।

श्री रुद्रम् (नमकम्) का पाठ धार्मिक आस्था पर आधारित है। इसे किसी बीमारी का इलाज या चिकित्सा सलाह का विकल्प न समझें।

One comment

Leave a Reply

आपका ईमेल पता प्रकाशित नहीं किया जाएगा. आवश्यक फ़ील्ड चिह्नित हैं *